در مورد نسبت بین عدالت و فضل (که احسان یا جود نیز نامیده میشود)، این پرسش مطرح میشود که آیا این دو با یکدیگر منافات دارند و کدام اولویت دارد؟ برای پاسخگویی به این سوال، لازم است ابتدا به تعریف و معنای هر مفهوم بپردازیم تا رابطه بین آنها روشنتر گردد.
فضل یا جود به این معناست که به کسی بیش از آنچه استحقاق دارد، داده شود. مثلاً به یک کارگر بیشتر از مزدی که قرار گذاشته بودیم، بدهیم، یا یک مجرم را ببخشیم، یا در مجازات معین او تخفیف اعمال کنیم.
از آنجا که عدالت به معنای رعایت حق است، ممکن است در نگاه اول، فضل و احسان خلاف رعایت حق به نظر برسد. اما میتوان گفت که در این مورد نیز عدالت ملاک و معیار است.
اگر بخشش مجرم یا پاداش اضافی مستلزم نقض یک حق دیگر نباشد، خلاف عدالت نیست. ولی اگر پرداخت اضافه بهعنوان جود و بخشش، در واقع کم کردن از سهم و حق دیگران باشد، خلاف عدالت و نادرست است. همچنین، عفو مجرم اگر حق قربانی، جامعه، یا حقی دیگر را نقض کند، درست نیست و خلاف عدالت است؛ ولی اگر حق چیز دیگری را نقض نکند، مشکلی ندارد و بسیار هم خوب است.
خداوند متعال به نیکوکاران پاداش دهبرابر میدهد و از گناه بسیاری از بدکاران نیز میگذرد. این خلاف عدالت نیست، زیرا اولاً خداوند پاداش را خلق میکند و از سهم هیچچیز کم نمیکند؛ ثانیاً بخشش یک گناهکار از طرف خدا، آسیب به حق دیگران نیست و خداوند میتواند حقوق متعارض احتمالی را بطور کامل جبران نماید. اما ما، بهخاطر محدودیت منابع و ناتوانی در تأمین حقوق متعارض، در موارد زیادی نمیتوانیم با جود و بخشش عمل کنیم و لازم است بر رعایت حقوق تمرکز کنیم.
علاوه بر این، میتوان گفت که گاهی همین فضل و جود میتواند مصداق عدالت باشد. اگر احسان و جود برای فرد یا جامعه منافعی ایجاد کند، مثلاً باعث ایجاد انگیزه برای حفظ کیفیت کار کارگر یا درس گرفتن و تغییر مسیر زندگی یک مجرم شود، درحالیکه تأمین این منافع مانعی نداشته باشد و حق دیگری را نقض نکند، تأمین چنین منافعی میتواند حق فرد یا جامعه محسوب شود و تأمین آن مصداق رعایت حق باشد.
حدیث معروفی از امام علی (علیهالسلام) در این رابطه وجود دارد که فرمود: «عدالت، امور را در جای خود قرار میدهد و جود، آنها را از جهت خود خارج میکند.»*
آنچه گفته شد با این حدیث منافات ندارد، چون اولاً حدیث اولویت عدالت بر جود و فضل را بیان کرده است. ثانیاً، حدیث نمیتواند بهعنوان نفی و رد احسان و جود تلقی شود، زیرا در نصوص اسلامی زیادی از جود و احسان خداوند سخن گفته شده است، یا این رفتار توصیه و تمجید شده است. پس جود و احسان در دوگانه عدل و ظلم، در طرف عدل قرار میگیرد و در مقابل عدل نیست؛ گرچه برخلاف عدل، جود و بخشش شروط و قیودی دارد که در همین نوشته به آن اشاره شد.
* «العدل یضع الأمور مواضعها، و الجود یخرجها من جهتها» - نهجالبلاغه، حکمت ۴۳۷