قارون برای دفاع از رفتار خود در مورد ثروتش گفت: «أُوتِیتُهُ عَلَىٰ عِلْمٍ عِندِی» (۱)
از یک طرف، ادعای رسیدن به ثروت از طریق علم، ما را به یاد کسانی میاندازد که ادعا میکنند موفقیت در بازارهای مالی یک علم است و چهرههای معروف در این زمینه، بخاطر دانش خاص خود این ثروت را به دست آوردهاند و هر کس دیگری هم میتواند با کسب این علوم به همین ثروت برسد، در حالی که در عمل اینطور نیست و عوامل متعدد و مهمتری وجود دارد.
از طرف دیگر، حتی با اعتراف به اینکه ثروت به او داده شده است، باز هم عامل این موهبت و عطا را خود و علم خود میداند. انگار که بگوید: «اعطا بخاطر استحقاق من بوده و لطف محسوب نمیشود.» بخصوص که در آیات قبل به او درباره نحوه استفاده از این ثروت توصیه کردند و دستور دادند (۲) و انگار با این اظهار استحقاق، بخواهد آزادی عمل و تصمیمگیری در مورد آن را برای خود حفظ کند. این شاید ما را به یاد طرفداری شدید ثروتمندان امروزی از بازار آزاد بیاندازد. اینها نیز تمایل دارند در استفاده از ثروت خود آزاد باشند. (۳)
از سوی دیگر، ادعای قارون حاوی نوعی نگاه ابزاری به علم است. وقتی علم را علت رسیدن به ثروت معرفی کند، بخشی از مردم که شیفته ثروت او شدهاند، این سخن را به معنای معرفی یک وسیله برای رسیدن به ثروت تلقی میکنند. این باعث میشود جایگاه علم به سطح ابزار تنزل یابد و از احترام و ارزش تاریخی خود دور و تبدیل به ابزار رسیدن به آرزوهای مختلف شود.
در مقابل قرآن از گروهی یاد میکند که به آنها علم داده شده بود. (۴) این گروه فریبخوردگان را متوجه کردند که پاداش الهی که به مؤمنان صالح داده میشود از زرق و برق ثروت قارون بهتر است و البته شرط رسیدن به آن صبر در برابر وسوسهی ثروت و قدرت و شهرت و شهوت است. مقایسه ادعای علم توسط قارون با آنچه قرآن علم بودن آن را تأیید میکند بسیار درسآموز است. دانش معطوف به ظواهر در مقابل دانش معطوف به معنا و حقایق، دانش خادم در مقابل دانش حاکم، دانش طغیان در مقابل دانش صبر و در یک جمله دانش سطحی در مقابل حکمت عمیق قرار گرفته است. دنیای امروز هم باید این تذکر را بشنود و به یاد بیاورد که علم بسیار وسیعتر و عمیقتر از چیزی است که فکر میکند.________________________________________
(۱) قَالَ إِنَّمَآ أُوتِیتُهُۥ عَلَىٰ عِلۡمٍ عِندِیٓ ۚ - قصص: ۷۸
(۲) إِذۡ قَالَ لَهُۥ قَوۡمُهُۥ لَا تَفۡرَحۡ إِنَّ ٱللَّهَ لَا یُحِبُّ ٱلۡفَرِحِینَ (۷۶) وَٱبۡتَغِ فِیمَآ ءَاتَىٰکَ ٱللَّهُ ٱلدَّارَ ٱلۡأٓخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِیبَکَ مِنَ ٱلدُّنۡیَا وَأَحۡسِن کَمَآ أَحۡسَنَ ٱللَّهُ إِلَیۡکَ وَلَا تَبۡغِ ٱلۡفَسَادَ فِی ٱلۡأَرۡضِ ۖ إِنَّ ٱللَّهَ لَا یُحِبُّ ٱلۡمُفۡسِدِینَ (۷۷) - قصص: ۷۶-۷۷
(۳) بَلۡ یُرِیدُ ٱلۡإِنسَٰنُ لِیَفۡجُرَ أَمَامَهُۥ - قیامت: ۵
(4) وَ قَالَ ٱلَّذِینَ أُوتُواْ ٱلۡعِلۡمَ وَیۡلَکُمۡ ثَوَابُ ٱللَّهِ خَیۡرٌ لِّمَنۡ ءَامَنَ وَ عَمِلَ صَٰلِحًا وَ لَا یُلَقَّىٰهَآ إِلَّا ٱلصَّٰبِرُونَ – قصص: 80